Miasto Lewocza, Spiska Kapituła, Zamek Spiski i kościół we wsi Żehra są wymieniane wspólnie jako obiekt na liście dziedzictwa niematerialnego UNESCO. Łączy je bliska lokalizacja, wspólne podłoże historyczne, podobny wiek i niezwykła uroda architektury.

Lewocza to miasteczko jak z bajki. Otoczone średniowiecznym murem, najlepiej zachowanym spośród podobnych obiektów na Słowacji, pretenduje do miana „słowackiego Carcassone”. Z muru dochodzącego do 9 m wysokości pozostało do dziś ok. 2 km, dwie bramy i 6 baszt. Mury postawiono w dobie najazdów mongolskich, a przez wiele wieków kwitł tu handel, rzemiosło, sztuka, nauka. Miasto było metropolią Spisza. W centrum króluje obszerny rynek okolony zabytkowymi kamienicami.

Podobnie jak ważne miejsce na rynku – Placu Mistrza Pawła ( Nameste Majstra Pavla) – zajmuje Bazylika św. Jakuba z XIII wieku, tak autor jego ołtarza – Mistrz Paweł z Lewoczy, jest wizytówką miasta. Wybitny rzeźbiarz gotyku, porównywany do Wita Stwosza. Cennym zabytkiem kościoła obok dzieł Majstra Pavla jest ława zbudowana w 1494 roku na zjazd czterech braci Jagiellonów, w tym królów Polski I Węgier. Kościół byłego wolnego królewskiego miasta Lewocza służy wiernym codziennie już od ponad 700 lat. Wieża kościelna jest dostępna dla zwiedzających. Stąd po pokonaniu krętych schodków, obejmujemy wzrokiem niezwykły widok. Miasteczko z wysokości 60 m wygląda niczym bombonierka czekoladek.

Pośrodku rynku ulokowano renesansowy ratusz mieszczący obecnie  muzeum, nieopodal stoi ulubiona przez turystów klatka hańby, rodzaj pręgierza. Pomiędzy  konkurującymi urodą 60 odrestaurowanymi kamieniczkami uwagę zwraca renesansowa fasada pokryta sgraffitami, zwieńczona attyką – to Dom Turzonów, możnego rodu kupieckiego, sprawującego godność żupanów oraz Dom Majstra Pavla. Często odwiedzane zabytki to Kościół Minorytów z XIV wieku kryjący  średniowieczne freski, kościół ewangelicki i secesyjna budowla gimnazjalna.

Na wzgórzu nad miastem łatwo zauważyć białe wieżę kościoła – to Marianska Hora, święte miejsce katolików, którzy pielgrzymują tu zwłaszcza podczas lipcowego święta. Miejsce słynne zwłaszcza od czasu, gdy nawiedził je w roku 1995 roku papież Jan Paweł II w obecności około 650 tysięcy wiernych biorących udział w uroczystości.  Początek historii lewoczskiej świątyni sięga XIII wieku, a Franciszkanie, rozpowszechniający kult mariański, wyświęcili na górze kapliczkę Nawiedzenia Najświętszej Panny Marii pod koniec XIV wieku. Przy ciągłym wzroście liczby pielgrzymów wybudowano kościół w stylu neogotyckim, który w 1984 roku podniesiony został do rangi Bazyliki Mniejszej. W 2005 roku Lewocza i Mariańska Góra dołączyła do Europejskiego Związku Mariańskich Miejsc Pielgrzymkowych włączając się w grono światowych centrów pielgrzymkowych, takich jak Lourdes,  Mariazell, Częstochowa czy Fatima.

Spiski Zamek wraz ze Spiską Kapitułą to świadkowie najdawniejszej historii Spisza. Zamek pełnił funkcje obronne już od przełomu XI/XII wieku, wielokrotnie przebudowywany prezentuje dziś części romańskie i gotyckie, Dolny i Górny Zamek, wieżę obronną i muzeum zamkowe. Poczesne miejsce tuż pod zamkiem  zajmuje Spiska Kapituła, siedziba biskupów Spisza, zwana „słowackim Watykanem”. Do 1948 roku było to samodzielne miasteczko warowne; obecnie dzielnica miasta Spiskie Podgrodzie. Romańsko-gotycka Katedra św. Marcina to jeden z najcenniejszych zabytków Słowacji. Ciekawym obiektem jest pobliska synagoga w stylu mauretańskim, mieszcząca po odrestaurowaniu placówkę kultury.

Tekst i zdjęcia: Elżbieta Tomczyk-Miczka