Miłośników kolei w Polsce nie brakuje. Są także na Mazowszu. To właśnie dzięki nim niedaleko stolicy powstały dwa niezwykła miejsca: Izba Tradycji EKD/WKD w Grodzisku Mazowieckim oraz Muzeum Kolei Wąskotorowej w Sochaczewie.
Izba Tradycji EKD/WKD W Grodzisku Mazowieckim
Warszawska Kolej Dojazdowa ma bogatą historię i skończy w przyszłym roku sto lat! Popularna WKD została uruchomiona 11 grudnia 1927 roku, jako pierwsza normalnotorowa kolej elektryczna zbudowana w odrodzonej Polsce, pod nazwą Elektryczne Koleje Dojazdowe. Linia została wyposażona w nowoczesny system prowadzenia pociągów oparty na automatycznej sygnalizacji świetlnej sprowadzonej ze Szwecji zapewniającej wysoki poziom bezpieczeństwa oraz nieosiągalną na kolejach państwowych częstotliwość kursowania pociągów. Zachwyt wzbudzały także wagony rozwijające zawrotną jak na owe czasy prędkość 70 km/h. Tuż przed wybuchem II wojny światowej z kolei codziennie korzystało ok. 4 tys. pasażerów.
W okresie powojennym linę modernizowano. W 1972 roku wycofano stary, liczący 45 lat tabor produkcji angielskiej i zastąpiono go elektrycznymi zespołami wyprodukowanymi we Wrocławiu. W 2016 r. zakupiono m.in. nowe zespoły trakcyjne, zainstalowano system informacji pasażerskiej, dokonano napraw torowiska i zmodernizowano obiekty małej infrastruktury przystankowej. Kolejne zmiany nastąpiły w latach 2022–2023 kiedy spółka m.in. wybudowała II tor na odcinku Podkowa Leśna Główna-Grodzisk Mazowiecki Radońska.
Pociągi WKD do dziś wożą pasażerów, a w grudniu 2002 r. w 75. rocznicę rozpoczęcia przewozów w Grodzisku Mazowieckim na terenie siedziby spółki otwarto Izbę Tradycji EKD/WKD. Została ona założona dzięki staraniom pracowników WKD oraz miłośników kolei. We września 2008 r. placówka przyjęła imię Tadeusza Gawrońskiego – jednego z jej założycieli i pierwszego kustosza.
Muzeum posiada bogatą kolekcję eksponatów dokumentujących dzieje elektrycznej kolei podmiejskiej od jej początków aż po współczesność w tym zdjęcia i dokumenty, a także bilety. Oprócz tego znajdziemy w niej akcesoria z taboru i infrastruktury używanej na EKD/WKD, a także przedmioty wyposażenia pracowników.
Jednym z nowszych eksponatów jest stanowisko kasowe wraz z biurem naczelnika stacji i jego zastępcy. W Izbie znajdują się ponadto makiety przedstawiające fragment stacji WKD w Grodzisku Mazowieckim i Komorowie.
W listopadzie 2022 r. kolekcja Izby została przeniesiona do budynku dawnej elektrowozowni EKD z 1927 r., gdzie można podziwiać oryginalny tabor kolejowy użytkowany na przestrzeni lat na sieci EKD/WKD – m.in. wagon motorowy z 1926 r., elektryczny zespół trakcyjny z 1972 r., wagon platforma z 1888 r., a także lokomotywa spalinowa z 1984 r. Na terenie Izby działa też sklep z gadżetami WKD. Można tam nabyć m.in. magnesy, smycze czy koszulki z wizerunkami pociągów, a także zestaw pocztówek z pociągami EKD z lat 1927-1939.
Muzeum Kolei Wąskotorowej w Sochaczewie
Decyzję o budowie linii wąskotorowej z Sochaczewa do Piasków Królewskich podjęto w 1919 r. ,a otwarcie pierwszego odcinka nastąpiło w 1922 r. Wcześniej kolej wąskotorową wznieśli już Niemcy, którzy od w czasie wojny prowadzili wyrąb Puszczy Kampinoskiej. Zbudowali oni linię prowadzącą do przystani nad Wisłą, skąd spławiano drewno do Niemiec. W 1923 r. obie linie zostały połączone. Od 1961 r. kiedy w Puszczy Kampinoskiej zakazano wyrębu lasu, kolej zaczęła przynosić straty. Ostatni rozkładowy pociąg z Sochaczewa do Wyszogrodu odjechał 30 listopada 1984 r., a we wrześniu 1986 r. odbyło się oficjalne otwarcie Muzeum Kolei Wąskotorowej w Sochaczewie.
Placówka zajmuje teren dawnej stacji. Najwartościowszą budowlą jest budynek stacyjny z 1937 r. Wewnątrz znajduje się poczekalnia i kasa z pomieszczeniem dyżurnego ruchu z wyposażeniem z lat 50. XX w. Dodatkowo na muzealnym zapleczu zachowały się pochodzące z lat 1934 – 1939 r. dwie parowozownie, a także kuźnia oraz hala napraw taboru kolejowego.
Obecnie zgromadzony jest tu największy zespół taboru wąskotorowego w Polsce, a także jeden z największych w Europie. To ponad 200 zabytkowych lokomotyw, wagonów, drezyn i innych pojazdów. Do najcenniejszych obiektów należy najstarszy zachowany w Polsce parowóz wąskotorowy CT8 z 1882 r. wraz z grupą innych lokomotyw parowych z XIX w., oraz m.in. jedyny zachowany parowóz Powiatowej Kolei Sochaczewskiej PKS3 z 1924r., parowóz „Wisła” z 1928 r. oraz dwa parowozy z 1929 r.
Równie ciekawe są wagony osobowe np. wagon zwany salonką generalską z 1930 r., którym po poligonie w Zielonce jeździł już po wojnie m.in. gen. Wojciech Jaruzelski. Uwagę zwraca też drezyna z lat 1926-1927, zwana Bryką Marszałka, którą podobno Józef Piłsudski przemieszczał się po Puszczy Białowieskiej, a także drezyna na podwoziu samochodu Warszawa z 1966 r. Zbiory Muzeum ciągle rosną i w lutym tego roku przybył tam kolejny eksponat. To wagon samowyładowczy eksploatowany wcześniej w Kopalni Węgla Kamiennego „Pokój” w Rudzie Śląskiej. Jedną z atrakcji muzeum są wycieczki pociągiem retro, którym dojeżdża do Puszczy Kampinoskiej. Jego trasa liczy 18 km, a podróż nim sprawia wiele frajdy.
Wizyty w Izbie Tradycji EKD/WKD i Muzeum Kolei Wąskotorowej to prawdziwe lekcje historii, a bogate zbiory przyciągają nie tylko pasjonatów kolejnictwa.
Tekst: Mirosław Mikulski
Zdjęcia: Mirosław Mikulski, Izba Tradycji EKD/WKD W Grodzisku Mazowieckim
