Muzeum Wsi Radomskiej niedługo będzie obchodzić 50-lecie istnienia. Zostało utworzone w 1977 roku, ale dla zwiedzających udostępniono je kilka lat później. To jedna z największych i najciekawszych tego typu placówek w Polsce, a jej celem jest popularyzacja dziedzictwa kulturowego dawnej wsi regionu radomskiego.
Muzeum Wsi Radomskiej znajduje się na obrzeżach Radomia na terenie Obszaru Chronionego Krajobrazu „Dolina Kosówki” i zajmuje teren o powierzchni około 32 hektarów. Skansen pozwala zwiedzającym zobaczyć, jak wyglądało życie mieszkańców wsi od XVIII do początku XX wieku.
Od początku działalność placówki koncentrowała się na ratowaniu drewnianej architektury wiejskiej. Budynki zagrożone zniszczeniem były demontowane, a następnie przenoszone i rekonstruowane na terenie skansenu. Dzięki temu udało się zachować wiele cennych obiektów, które dziś stanowią unikatowe świadectwo dawnej kultury ludowej.
Na terenie muzeum znajduje się kilkadziesiąt zabytkowych budynków, w tym chałupy chłopskie, dwory, kościół, wiatrak, karczma, kuźnia oraz budynki gospodarcze, takie jak stodoły, obory czy spichlerze.
Obiekty te są rozmieszczone w taki sposób, aby odtworzyć układ dawnej wsi. Wnętrza budynków zostały wyposażone w oryginalne sprzęty i narzędzia używane przez mieszkańców wsi, co pozwala lepiej zrozumieć realia życia sprzed kilkuset lat.
Jednym z najcenniejszych obiektów w skansenie jest drewniany kościół parafialny pw. św. Doroty i Jana Ewangelisty z XVIII wieku z Wolanowa oraz dzwonnica. We wnętrzu świątyni można podziwiać zabytkowy ołtarz, obrazy oraz elementy wyposażenia liturgicznego. Kościół nie jest jedynie eksponatem – odbywają się w nim również msze święte oraz uroczystości religijne. Dużym zainteresowaniem cieszy się także dwór z przełomu XVIII i XIX wieku, otoczony parkiem. Jego wnętrza urządzone są w stylu charakterystycznym dla epoki, z eleganckimi meblami, obrazami oraz przedmiotami codziennego użytku. Inną ciekawostką jest dwupoziomowy kurnik z gołębnikiem z drugiej połowy XIX w. W muzeum wytyczono także ścieżkę przyrodniczą biegnącą pomostami ponad mokradłami, a nad jednym ze stawów znajduje się wieża widokowa.
Niespodzianka dla fanów motoryzacji
W muzeum coś dla siebie znajdą też miłośnicy motoryzacji. To dlatego, że znajduje się tu wiele starych maszyn rolniczych oraz jedyna w Polsce kolekcja ciągników typu SAM, tzw. samoróbek. Na wystawie „Maszyny i narzędzia rolnicze w zbiorach Muzeum Wsi Radomskiej”, którą otwarto jesienią 2022 r. można obejrzeć wiele urządzeń do prac rolnych, od tych zrobionych samodzielnie przez wiejskich mechaników, po produkowane seryjnie. Są tu drewniane pługi, młocarnie, żniwiarki i różne modele ciągników oraz kombajnów. Wiele z nich można było jeszcze do niedawna zobaczyć na polach.
Placówka może się poszczycić największą w kraju kolekcją tzw. SAM-ów, czyli ciągników zrobionych samodzielnie przez rolników. Szacuje się, że w latach 80. XX wieku w Polsce pracowało od 30 do 100 tys. takich maszyn. Nikt dokładnie nie wie ile, ponieważ większość nigdy nie była zarejestrowana. Można tu zobaczyć m.in. ciągnik Super SAM 18 KM, maszynę skonstruowaną przed 30 laty przez konstruktora amatora ze Zduńskiej Woli. Jest ona napędzana silnikiem wysokoprężnym o mocy 18 KM z dawnego NRD. W 1985 r. maszyna została nagrodzona w konkursie tygodnika „Nowa Wieś”, a rok później zyskała II nagrodę w VII Ogólnokrajowym Konkursie Postęp Techniczny w Ogrodnictwie. Wśród eksponatów można również znaleźć dwa kombajny samodzielnie zbudowane przez rolnika z Sanoka. To krzyżówka klasycznej młocarni z podwoziem jezdnym i dorobionym sprzętem żniwnym.
W muzeum nie zabrakło też traktorów produkowanych seryjnie. Jedną z perełek kolekcji jest unikatowy niemiecki ciągnik Kramer K18 z 1938 r., którym wrócił z robót w III Rzeszy rolnik z Wielkopolski. Są też wyroby z Ursusa m.in. Ursus C-45, pierwszy masowo produkowany w Polsce w latach 1947-1954 ciągnik rolniczy. Nazywany był buldogiem od swego niemieckiego pierwowzoru Lanz Bulldog D9506, który po wojnie po prostu skopiowano. W skansenie nie mogło też zabraknąć legendarnego Ursusa C-330 produkowanego w latach 1967-1987. Ciągnik miał silnik diesla o pojemności 1960 cm sześc. i mocy 30 KM. Prezentowany egzemplarz jest w doskonałym stanie technicznym, ma fabryczne malowanie, oryginalne lampy, a także daszek i stelaż, na którym wieszane były boczne osłony dla kierowcy. Jest też oryginalna drewniana skrzynia z napisem „C-330”, w której znajdowały się narzędzia i dodatkowe elementy wyposażenia.
Życie codzienne muzeum
Muzeum Wsi Radomskiej to nie tylko budynki i maszyny rolnicze. Instytucja organizuje liczne wydarzenia plenerowe, festyny, kiermasze oraz pokazy dawnych rzemiosł. W czasie takich imprez można zobaczyć pracę kowala, garncarza, tkaczki czy piekarza wypiekającego chleb według tradycyjnych receptur. Organizowane są również warsztaty edukacyjne dla dzieci i młodzieży. Szczególną popularnością cieszą się wydarzenia związane z kalendarzem obrzędowym, takie jak Niedziela Palmowa, dożynki czy rekonstrukcje dawnych wesel wiejskich. Dzięki nim zwiedzający mogą zobaczyć, jak wyglądały tradycyjne święta i uroczystości.
Muzeum pełni również ważną funkcję edukacyjną i naukową. Prowadzi badania nad kulturą ludową regionu radomskiego, gromadzi dokumentację etnograficzną oraz współpracuje z innymi instytucjami kulturalnymi w Polsce. Stanowi też ważny punkt na mapie turystycznej Mazowsza i jest chętnie odwiedzane przez turystów.
Tekst i zdjęcia: Mirosław Mikulski
