Zamek Wielkich Książąt Litewskich Wilnie to jeden z najważniejszych punktów na mapie stolicy Litwy. Stoi w samym sercu Starego Miasta, na Placu Katedralnym. Tuż obok znajduje się Katedra oraz Wzgórze Zamkowe z Wieżą Giedymina.
Historia zamku sięga IV-VIII wieku, kiedy w tym miejscu stała drewniana osada, której cześć, w drugiej połowie XIII wieku zamieniono w murowany zamek. Od czasów pierwszych Giedyminowiczów mieszkali tu prawie wszyscy władcy Litwy. Od XV aż do pierwszej połowy XVII wieku mieściło się tu centrum polityczne, administracyjne i kulturalne Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Zamek był wielokrotnie rozbudowywany. Początkowo rezydencja wielkich książąt litewskich posiadała cechy gotyckie, natomiast w XVI wieku stała się pałacem renesansowym. Prace budowlane były prowadzone z inicjatywy króla Zygmunta I Starego i królowe Bony. Dobudowano wtedy skrzydło w formie wieży określane jako pałac królowej Bony Sforzy. Z kolei za panowania Zygmunta II Augusta dobudowano renesansowe skrzydło zwane Pałacem Nowym. Później, w latach 40. XVII wieku na polecenie Władysława IV zamek został rozbudowany w stylu wczesnobarokowym.
W połowie XVII wieku siedziba wielkich książąt litewskich została zdewastowana przez wojska rosyjskie i popadła w ruinę, a na przełomie XVIII i XIX wieku Rosjanie zniszczyli zamek całkowicie. Odbudowano go dopiero kilkanaście lat temu na mocy ustawy przyjętej w 2000 roku przez litewski Sejm. Dwa z czterech bloków zamku zostały otwarte dla zwiedzających w 2013 roku. Obecnie znajduje się w nich Muzeum Narodowe Pałacu Wielkich Książąt Litewskich. Pałac jest także jednym z najpopularniejszych miejsc do urządzania uroczystych imprez. Największa renesansowa sala mieści do 500 osób, a wewnętrzny dziedziniec do 2 tys. gości.
Spacerkiem po muzeum
W 60 salach odbudowanego pałacu znajdziemy prawdziwe skarby. Zwiedzanie najlepiej zacząć od podziemi, w których na wystawie dziedzictwa archeologicznego prezentowane są m.in. oryginalne wykopaliska, makiety ukazujące rozwój pałacu oraz jego relikty. Na kolejnych poziomach można podziwiać odtworzone reprezentacyjne wnętrza oraz okazałe zbiory obrazów, arrasów, broni i trofeów myśliwskich.
W zamku organizowane są także wystawy czasowe. Obecnie warto się wybrać na dwie ekspozycje: „Od wroga do sojusznika. Litwa i Polska oraz Imperium Osmańskie w XIV-XIX wieku” oraz „Symbol miłości Zygmunta Augusta. Dyptyk z portretami Elżbiety i Barbary”.
Organizatorami pierwszej z nich – „Od wroga do sojusznika. Litwa i Polska oraz Imperium Osmańskie w XIV-XIX wieku” są: Zamek Królewski na Wawelu – Państwowe Zbiory Sztuki, Muzeum Narodowe – Pałac Wielkich Książąt Litewskich oraz Instytut Polski w Wilnie.
Wystawa składa się z siedmiu części, które przedstawiają historię ponad pięciu stuleci relacji pomiędzy Litwą, Polską i Imperium Osmańskim. Opowieść zaczyna się od przypomnienia początków kontaktów Wielkiego Księstwa Litewskiego ze Złotą Ordą, Chanatem Krymskim oraz Imperium Osmańskim, a kończy pokazaniem stanowiska Imperium Osmańskiego wobec rozbiorów Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz jego roli jako miejsca schronienia dla uczestników powstań narodowych.
Centralna część wystawy, „Wyzwolenie Wiednia”, upamiętnia bitwę wiedeńską z 1683 roku, a jej głównym eksponatem jest unikatowy namiot turecki wielkiego wezyra Kara Mustafy wypożyczony z Zamku Królewskiego na Wawelu. Jest to jedyny w Europie w pełni zachowanym dwumasztowym namiot turecki z pierwszej połowy XVII wieku. Do Rzeczypospolitej trafił jako zdobycz wojenna po zwycięskiej bitwie pod Wiedniem i obecnie należy do najcenniejszych obiektów w kolekcji Zamku Królewskiego na Wawelu.
Na ekspozycji można zobaczyć ponad 60 zabytków pochodzących ze zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu oraz Muzeum Narodowego – Pałacu Wielkich Książąt Litewskich. Wśród nich znajdziemy dzieła malarstwa, tkaniny, wyroby złotnicze i ceramiczne, monety, medale oraz broń.
Z kolei na wystawie „Symbol miłości Zygmunta Augusta. Dyptyk z portretami Elżbiety i Barbary” prezentowana jest osobista relikwia Zygmunta Augusta – przenośny ołtarzyk z portretami obu jego małżonek. Na lewym skrzydle ukazana została Elżbieta Habsburżanka, natomiast na prawym – Barbara Radziwiłłówna. Dyptyk powstał w Wilnie lub Krakowie zapewne już po śmierci jego drugiej żony Barbary w 1551 roku.
Obie wystawy są czynne do 6 grudnia 2026 roku.
Tekst: Mirosław Mikulski
Zdjęcia: Mirosław Mikulski, Mindaugas Kaminskas
