Szlak Architektury Drewnianej to jedna z ciekawszych atrakcji turystycznych regionu. Powstał w 2001 roku z inicjatywy województwa małopolskiego, a na jego trasie znajduje się ponad 250 obiektów. Wśród nich jest aż 125 starych kościołów i 50 cerkwi. Są też muzea, skanseny, dzwonnice, drewniane wille i wiele innych atrakcji.
Do najcenniejszych zabytków należą te wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO. W 2003 roku, po raz pierwszy wyróżniono w ten sposób cztery świątynie. Był to kościół pw. św. Michała Archanioła w Binarowej, kościół pw. św. Michała Archanioła w Dębnie Podhalańskim, kościół pw. św. Leonarda w Lipnicy Murowanej, oraz kościół pw. św. św. Filipa i Jakuba w Sękowej. Dziesięć lat później do listy dopisane zostały cztery cerkwie: cerkiew pw. św. Jakuba Młodszego Apostoła w Powroźniku, cerkiew pw. Opieki Bogurodzicy NMP w Owczarach, cerkiew św. Paraskewii w Kwiatoniu oraz cerkiew św. Michała Archanioła w Brunarach Wyżnych.
Warto wiedzieć, że pod koniec XV stulecia w Małopolsce istniało prawie 700 kościołów. Większość z tych, które przetrwały pochodzi jednak z późniejszego okresu. Miejscowe kościoły i cerkwie to prawdziwy ewenement, są drugim w Europie tego typu skupiskiem drewnianych obiektów sakralnych. Zachwycają nie tylko swoją architekturą, ale też niezwykłymi zabytkami ukrytymi we wnętrzach. To stare polichromie, sprzęt liturgiczny czy ikonostasy zdobione ikonami.
To nas zachwyciło
Najbardziej znanym obiektem na szlaku jest chyba kościół w Lipnicy Murowanej, a to za sprawą Konkursu Palm Wielkanocnych, który co roku odbywa się w tej wsi w Niedzielę Palmową. Mieszkańcy gminy rywalizują wtedy w tworzeniu najwyższych i najpiękniejszych palm wielkanocnych. Niektóre z nich sięgają nawet ponad 30 metrów wysokości. Głośno o tym w mediach i często mówi się wtedy o miejscowym kościele pw. św. Leonarda. Zbudowano go prawdopodobnie pod koniec XV wieku, choć według miejscowej tradycji pochodzi on z roku 1143 lub 1203 – taką datę można odczytać na północno-wschodniej ścianie prezbiterium. Obiekt zachował się do dziś w stanie prawie niezmienionym i należy do najcenniejszych drewnianych kościołów gotyckich Polski.
Arcydziełem drewnianego budownictwa sakralnego jest też kościół pw. św. św. Filipa i Jakuba w Sękowej często nazywany Perłą Beskidu Niskiego. Wzniesiony na początku XVI wieku z ręcznie ciosanych bierwion modrzewiowych. należy do najpiękniejszych polskich zabytków drewnianych. Zachwyca m.in. późnorenesansowym ołtarzem głównym z początku XVII w. z obrazem przedstawiający św. św. Mikołaja, Benedykta i Antoniego oraz rzeźbą Zbawiciela Świata.
Inna perełka, kościół św. Apostołów Szymona i Judy Tadeusza w Białce Tatrzańskiej pochodzi z kolei z przełomu XVII i XVIII wieku. Jego wnętrze zaskakuje późnobarokowym i rokokowym wyposażeniem: ołtarzami, amboną i ludowymi rzeźbami.
Warto również zajrzeć do mało znanego kościoła Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Tyliczu. Drewniany kościół parafialny pochodzący z początków w XVII wieku, wzniesiony z inicjatywy ówczesnego biskupa Piotra Tylickiego, zachwyca barokowym wyposażeniem wnętrza.
W prezbiterium z 1612 roku znajdują się trzy rokokowe ołtarze z drugiej połowy XVIII wieku, w tym ołtarz główny z cudownym obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem zwanej Madonną Tylicką z przełomu XVI i XVII wieku. W świątyni zwraca uwagę także portret świętej Barbary, który podobno podarował kościołowi generał Kazimierz Pułaski, dowódca konfederatów barskich.
Wędrując po szlaku, trzeba się też przyjrzeć spuściźnie po Łemkach. Jedną z najstarszych i najlepiej zachowanych cerkwi łemkowskich w regionie jest pochodząca z XVII w. cerkiew Opieki Matki Bożej w Owczarach. W 1995 otrzymała ona nagrodę Prix Europa Nostra dla najlepiej utrzymanego obiektu zabytkowego. W jej wnętrzu zachwyca bogate wyposażenie, a zwłaszcza osiemnastowieczny ikonostas.
Inną doskonale zachowaną świątynią łemkowską jest cerkiew św. Paraskewy w Kwiatoniu z drugiej połowy XVII w. To kwintesencja stylu łemkowskiego z bogatym wyposażeniem pochodzącym z XIX i XX wieku. Zaskakuje też malowidłami na ścianach imitującymi marmurowe kolumny i gzymsy.
Jak i kiedy zwiedzać?
Szlak Architektury Drewnianej jest rozproszony i wszystkiego nie zobaczymy od razu. Najlepiej planować krótkie etapy podróży, łącząc obiekty geograficznie. Doskonałą okazją do zwiedzania jest urlop w górach. Kiedy wyjedziemy z rodziną na narty, warto zrobić sobie krótką przerwę i wybrać się na wycieczkę po okolicy. Czasami nie trzeba daleko szukać. Kościół pw. Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza w Białce Tatrzańskiej znajduje się nieopodal dolnej stacji wyciągu narciarskiego, z kolei Tylicz położony jest zaledwie kilka kilometrów od Krynicy.
Od 2007 roku w czterech kościołach wpisanych na listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO oraz wybranych obiektach na szlaku organizowane są koncerty z cyklu Muzyka Zaklęta w Drewnie. Odbywają się one co roku przez 12 kolejnych tygodni. Każdy sezon rozpoczyna się kolędami, a kończy koncertem zaduszkowym. Główna część festiwalu przypada na okres wakacji. W ciągu kilku miesięcy wysłuchać można artystów prezentujących rozmaite gatunki i klimaty muzyczne.
Jak widać, okazji do zwiedzania Szlaku Architektury Drewnianej nie brakuje. Trzeba tylko chcieć. Zabytkowe kościoły i cerkwie są naprawdę piękne, a wspomnienia pozostają na długo.
Tekst i zdjęcia: Mirosław Mikulski
