Lipawa (po łotewsku Liepāja), trzecie co do wielkości miasto na Łotwie, po Rydze i Dyneburgu, wymyka się prostym definicjom. Przez stulecia była prężnym ośrodkiem handlowym, przemysłowym i militarnym, którego siłą napędową był port na Bałtyku. Z czasem zyskała również status kurortu i muzycznej stolicy kraju – kolebki łotewskiego rocka.

Dziś wszystkie te warstwy historii przenikają się, nadając miastu niepowtarzalny charakter.

Turystycznie Lipawa pozostawała dotąd w cieniu Rygi, ale w przyszłym roku to właśnie ona znajdzie się w centrum uwagi – jako Europejska Stolica Kultury 2027. Tytuł ten będzie dzielić z portugalską Évorą.

Lipawa leży między dwoma zbiornikami wodnymi – Morzem Bałtyckim i Jeziorem Lipawskim – połączonymi Kanałem Handlowym. Z uwagi na wiejące stale od otwartego morza wiatry nazywana jest „miastem, w którym rodzi się wiatr”.

Lipawa ma małomiasteczkowy urok i tchnie spokojem. Uwagę zwraca wszechobecna, bujna roślinność – to pierwsze oblicze, jakie odsłania przed nami miasto.

– podkreśla Kristine Kniploka z biura informacji turystycznej Lipawy (Liepāja Travel).

Jedną z najpiękniejszych zielonych oaz Lipawy jest Park Nadmorski (Jūrmalas parks), rozciągający się ponad trzykilometrowym pasem wzdłuż wybrzeża Bałtyku. Założony w XIX w., miał służyć nie tylko rekreacji, ale też jako bariera chroniąca miasto przed piaskiem nawiewanym z wydm.

Park Nadmorski to jeden z największych parków dendrologicznych na Łotwie, z ponad 170 gatunkami drzew i krzewów, zarówno rodzimych, jak i sprowadzonych z innych części świata. Są tu także kawiarnie, plenerowa estrada koncertowa Pūt, vējiņi! (Wiej, wiaterku!), dawny zakład kąpielowy z początku XX w., zabytkowa fontanna, pomnik żeglarzy i rybaków zaginionych na morzu, skatepark, plac zabaw dla dzieci, a nawet stadion.

Wzdłuż wschodniej granicy parku biegnie Liepu iela – aleja wysadzana lipami krymskimi. Notabene „liepa” w nazwie Liepāja znaczy właśnie lipa.

– mówi Kristine Kniploka.

W samym sercu parku stoi Drzewo Duchów (Spoku koks) – interaktywna instalacja w formie drzewa wykonanego z czterech tysięcy giętych i zespawanych ze sobą metalowych prętów, poświęcona legendarnemu łotewskiemu zespołowi rockowemu Līvi. Drzewo Duchów działa jak plenerowa szafa grająca – wystarczy nacisnąć przycisk wbudowany w jedną z otaczających je ławek, aby z głośników popłynęły przeboje Līvi.

Drzewo Duchów, fot. Nelly Kamińska

Lipawa uznawana jest za muzyczną stolicę Łotwy. W 1881 r. powstała tu pierwsza w krajach bałtyckich orkiestra symfoniczna (działająca do dzisiaj), a w okresie międzywojennym – konserwatorium i opera.

W latach 70. XX w. w Lipawie narodził się łotewski rock, który w czasach ZSRR był wentylem wolności i głosem buntu przeciwko sowieckiej władzy. Z kolei festiwal Liepājas dzintars (Lipawski Bursztyn), który odbywał się na wspomnianej estradzie Pūt, vējiņi! od lat 60. XX w., był najważniejszym przeglądem muzyki rockowej i młodzieżowej w krajach bałtyckich, przyciągającym rzesze fanów z całego regionu.

Najwybitniejsze postaci łotewskiej sceny muzycznej upamiętnia aleja sław (Latvijas mūziķu slavas aleja), którą tworzą 42 tablice z brązu z odlewami dłoni znanych kompozytorów, wokalistów i instrumentalistów, 15 tablic z nazwami popularnych zespołów i siedem tablic w kształcie gwiazd, poświęconych nieżyjącym artystom.

Związki Lipawy z muzyką podkreśla również nietypowo znakowana trasa turystyczna „Liepāja – jak z nut!” (Liepāja – kā pa notīm!). Jej przebieg wyznaczają wtopione w bruk, metalowe symbole nut, które prowadzą do najważniejszych atrakcji.

Jedną z największych atrakcji Lipawy jest plaża, słynąca z wyjątkowo drobnego, miękkiego, niemal białego piasku i imponujących rozmiarów (8 kilometrów długości i 50-80 metrów szerokości). Od miasta oddziela ją pas wydm. Po sezonie wydaje się dzika, surowa i niemal bezludna.

– mówi Kristine Kniploka.

– dodaje przewodnik turystyczny Armands Akmens.

Nieprzerwanie od 2001 r. nad lipawską plażą powiewa Błękitna Flaga – międzynarodowy certyfikat nadawany czystym i bezpiecznym kąpieliskom.

Plaża w Lipawie, fot. Liepāja City

Pod względem architektonicznym Lipawa to ciekawy konglomerat różnych typów budowli – przemysłowych, militarnych, sakralnych i rezydencjalnych. Szczególnie godna uwagi jest zabudowa z przełomu XIX i XX w., kiedy miasto przeżywało okres gospodarczej prosperity.

W centrum miasta oko przyciągają drewniane wille, stylem przypominjące podwarszawski świdermajer, które służyły jako letnie rezydencje i eleganckie pensjonaty. Te najbardziej okazałe i najlepiej zachowane można zobaczyć w okolicach Parku Nadmorskiego. Wyróżnia je koronkowa snycerka typowa dla uzdrowiskowej architektury końca XIX w., bogato zdobione balkony i werandy, wieżyczki i przeszklone galeryjki.

Pięknym przykładem takiej architektury jest Pawilon Parkowy (Parka Paviljons) w sercu Parku Nadmorskiego – wierna replika budowli z 1903 r. w stylu wczesnej secesji, pieczołowicie zrekonstruowana na podstawie historycznych fotografii. Wzniesiono ją specjalnie na wizytę cara Mikołaja II, by mógł napić się herbaty. Obecnie działa tu popularna restauracja i kawiarnia.

Architektoniczne oblicze Lipawy w dużej mierze ukształtował Paul Max Bertschy, z pochodzenia Niemiec, który latach 1871-1902 pełnił funkcję głównego architekta. Z pożogi II wojny światowej ocalało ok. 80 zaprojektowanych przez niego budynków, w tym dawny szpital uzdrowiskowy, gimnazjum (co ciekawe, uczęszczał do niego pierwszy prezydent Polski Gabriel Narutowicz), budynek sądu rejonowego (obecnie siedziba rady miejskiej) i liczne budynki mieszkalne, w tym jego własna rezydencja.

Najstarszym zachowanym budynkiem jest „Dom gościnny pani Hoyer” (Hoijeres kundzes viesu nams) z drugiej połowy XVII w., zbudowany przez zamożnego handlarza mięsem, Holendra Davida Hoyera (patronująca obecnie domowi „pani Hoyer” to jego żona Margarethe, która przejęła interes po śmierci męża).

Drewniany budynek na kamiennych fundamentach był nie tylko rodzinnym domem Hoyerów, ale także gospodą i zajazdem. Jego najsłynniejszym gościem był car Piotr I Wielki, który zatrzymał się w Lipawie w 1697 r. podczas podróży incognito do Europy Zachodniej. W czasie tygodniowego pobytu władca regularnie bywał w porcie, obserwując statki handlowe i zgłębiając wiedze na temat szkutnictwa, nawigacji i uzbrojenia okrętowego.

Kilka lat temu budynek przeszedł gruntowną renowację i dziś mieści muzeum wnętrz – na parterze odtworzono karczmę i zajazd Hoyerów z XVII w. (niektóre elementy wystroju, np. drewniane deski podłogowe czy fragmenty malowideł ściennych, są autentyczne), a na piętrze – wnętrza mieszkania z XIX w. (w tym czasie budynek należał już do zamożnej mieszczańskiej rodziny Stenderów).

Zwiedzanie domu to fascynująca podróż w czasie – po urządzonych z gustem i ogromną dbałością o detale wnętrzach oprowadzają przewodnicy w historycznych strojach, snując opowieść o losach kolejnych właścicieli domu i realiach ich życia – codziennych rozrywkach, przygotowywaniu posiłków, sposobach ogrzewania sypialni czy urządzaniu dziecięcego pokoiku.

W dawnym zajeździe Hoyerów działa także restauracja, w której można spróbować potraw przygotowanych na podstawie łotewskich receptur z XVII i XVIII w., m.in. zupy rakowej, dań z kaczki i chleba wypiekanego na miejscu w historycznym piecu.

Współczesną architektoniczną wizytówką Lipawy jest Wielki Bursztyn (Lielais dzintars) – sala koncertowa i centrum kulturalno-artystyczne. Otwarta w 2015 r. budowla projektu austriackiego architekta Volkera Giencke ma formę ściętego, lekko pochyłego walca i pomarańczowo-złotą, szklaną fasadę – przypomina rozświetloną słońcem bryłę bursztynu wyrzuconą na brzeg Bałtyku.

Gmach mieści sale koncertowe i przestrzenie wystawiennicze, swoje siedziby mają w nim Lipawska Orkiestra Symfoniczna i szkoła artystyczna.

Ważną częścią architektonicznej mozaiki Lipawy są świątynie różnych wyznań. Warto zajrzeć do ewangelicko-augsburskiego kościoła św. Trójcy, wzniesionego w stylu późnobarokowym z elementami klasycyzmu.

Najcenniejszym elementem jego wyposażenia są organy z 1779 r. – dzieło wybitnego budowniczego tych instrumentów Heinricha Andreasa Contiusa, którego kunszt cenił sam Jan Sebastian Bach. To największe na świecie organy o pierwotnej konstrukcji, z trakturą mechaniczną (nieprzebudowane na pneumatyczne czy elektryczne). Co roku we wrześniu w katedrze odbywa się międzynarodowy festiwal muzyki organowej, a regularne koncerty odbywają się przez całe lato. Warto wspiąć się na szczyt wieży kościelnej, skąd roztacza się panorama miasta.

W kościele św. Anny – najstarszym obiekcie sakralnym w Lipawie – warto obejrzeć barokowy ołtarz z 1697 r., wysoki na prawie 10 metrów i szeroki na sześć. Dzieło Nicolausa Sefrensa Młodszego jest największą i najlepszą pod względem artystycznym drewnianą nastawą ołtarzową epoki baroku na Łotwie.

Cerkiew św. Mikołaja z 1903 r. to architektoniczna perełka dzielnicy Karosta. Przykryta pięcioma złotymi kopułami monumentalna świątynia kontrastuje z surowymi koszarami i blokami z czasów radzieckich w jej otoczeniu. Na zewnętrznych ścianach można dostrzec dyskretne zdobienia z kafli ceramicznych.

Wewnątrz katedry nie ma ani jednej kolumny nośnej, co potęguje wrażenie monumentalności. Architekt zastosował nowoczesną jak na tamte czasy metodę monolitycznego wylewania betonu zbrojonego – cały ciężar pięciu kopuł spoczywa na czterech krzyżujących się, żelbetowych łukach sklepiennych, opierających się bezpośrednio na zewnętrznych ścianach budowli.

Lipawa jest jednym z najważniejszych ośrodków sztuki ulicznej na Łotwie, z ponad 40 wielkoformatowymi muralami, które zdobią ściany kamienic i bloków mieszkalnych.

Miasto regularnie zaprasza łotewskich i zagranicznych artystów do tworzenia kolejnych, dzięki czemu kolekcja ściennych malowideł nieustannie się powiększa. Szlakiem murali prowadzą dwie oficjalne trasy: w centrum miasta (ok. 7,8 km) i w Karoście (ok. 17,1 km).

Szczególnym miejscem na turystycznej mapie Lipawy jest Karosta – dawna baza rosyjskiej marynarki wojennej i największy garnizon wojskowy w krajach bałtyckich, zajmujący niemal jedną trzecią powierzchni miasta.

Budowa Karosty rozpoczęła się w 1890 r. z rozkazu cara Aleksandra III. Karosta była w pełni autonomicznym i samowystarczalnym miastem w mieście, z własną kanalizacja i systemem zaopatrzenia w wodę, elektrownią, szkołami, cerkwią, budynkami mieszkalnymi, koszarami, więzieniem i systemem fortyfikacji (tzw. Twierdza Lipawa), który miał chronić port przed ewentualnym atakiem wroga. W latach 1944–1994 mieściła się tu zamknięta baza Floty Bałtyckiej ZSRR.

Po wyjeździe ostatnich żołnierzy radzieckich Karosta podupadła. Dziś władze miasta realizują ambitny cel przywrócenia jej dawnej świetności – wiele odnowionych budynków zyskało już drugie życie, służąc jako hotele, muzea i pracowanie artystów.

Częścią tego kompleksu jest także północne molo (ziemeļu mols) – najdłuższy falochron na Łotwie (1,8 kilometra długości, 7,3 metra szerokości), zbudowany w XIX w. z głazów narzutowych i betonu jako element systemu ochrony portu przed sztormami i piaskiem niesionym przez prądy. W latach 70. XX w. od strony północnej dołożono betonowe gwiazdobloki, które osłabiają impet fal.

Miejsce to chętnie odwiedzają mieszkańcy Lipawy – spacerują, łowią ryby i podziwiają widoki, które są tu zachwycające, zwłaszcza o zachodzie słońca i podczas sztormów, kiedy morze pokazuje swoją potęgę. Latem przy molo działa też kawiarnia urządzona w starym, wycofanym z użytku wagonie tramwajowym.

– mówi Linda Punga z biura informacji turystycznej Lipawy.

W przyszłym roku Lipawa znajdzie się w centrum europejskiego życia kulturalnego jako Europejska Stolica Kultury. Hasłem przewodnim programu, zaprezentowanego oficjalnie 9 października w Wielkim Bursztynie w Lipawie, jest „(un)rest”, co można interpretować jako grę znaczeń między odpoczynkiem (rest) a niepokojem (unrest), spokojem i ruchem, ciszą i hałasem.

Jak wyjaśniają organizatorzy w komunikacie prasowym, hasło nawiązuje do charakteru Lipawy – miasta, w którym rodzi się wiatr. To właśnie wiatr, raz przynoszący ukojenie, a innym razem wzburzający morze, stał się metaforą energii i sprzeczności definiujących miasto. Koncepcja ma również szerszy wymiar: zachęca do refleksji nad współczesną Europą, jej wartościami, wolnością, demokracją i relacjami społecznymi.

Ogłoszenie programu Europejskiej Stolica Kultury „Liepāja 2027”, fot. Liepāja City

– mówi dyrektor artystyczna „Liepāja 2027” Baiba Bartkeviča.

Program „Liepāja 2027” rozpocznie się 22 stycznia wydarzeniami w Hazenpocie (łot. Aizpute) i Kuldydze. Dzień później, 23 stycznia, obchody przeniosą się do Lipawy, a zainauguruje je poszukiwanie bursztynu na plaży.

W Muzeum Lipawy odbędą się następnie zajęcia edukacyjne i wernisaż wystawy „Bałtycki bursztyn zachwyca świat”, poświęconej znaczeniu bursztynu w historii, kulturze i sztuce.

Goście będą mogli również wziąć udział w spacerze z audioprzewodnikiem po Lipawie „Ścieżka (nie)spokoju” („Path of (un)rest”), który przybliży historię miasta, jego atrakcje i plany na przyszłość. Kulminacyjnymi punktami programu dnia będą wieczorny spektakl plenerowy „Symfonia miasta” („City Symphony”) i koncert „Symfonia wiatrów” („Winds Symphony”).

Organizatorzy zapowiadają w sumie ponad 500 wydarzeń kulturalnych i artystycznych: koncertów, wystaw, spektakli, festiwali, sympozjów i konferencji.

W programie znalazły się m.in. pierwsza w krajach bałtyckich indywidualna wystawa japońskiej artystki Chiharu Shioty, znanej z monumentalnych instalacji tworzonych z nici i przedmiotów codziennego użytku, a także międzynarodowy festiwal teatralny „Theatre in Close-Up”.

Szczególnie dużo uwagi organizatorzy poświęcili muzyce. Najważniejsze wydarzenia to m.in koncert Rufusa Wainwrighta, opera-performans „Sun & Sea”, nagrodzona Złotym Lwem na Biennale Sztuki w Wenecji w 2019 r. (na potrzeby przedstawienia sala koncertowa Wielkiego Bursztynu zostanie przekształcona w plażę), międzynarodowy konkurs muzyki poważnej Eurovision Young Musicians, największy w Europie festiwal muzyki chóralnej Europa Cantat, festiwal operowy „Opera by the Sea” i cykl koncertów „Stars in Amber”.

Tekst: Nelly Kamińska
Zdjęcia: Nelly Kamińska, Liepāja City

Autorka odwiedziła Lipawę na zaproszenie biura informacji turystycznej Lipawy. Okazją było ogłoszenie programu wydarzeń Europejskiej Stolicy Kultury – „Liepāja 2027”.